Η ΠΡΩΤΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΔΑΥΡΟ

Η ΠΡΩΤΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΔΑΥΡΟ
Αέρας μπαλκονιού του '81
Του ΓΡΗΓΟΡΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗ
«ΙΠΠΕΙΣ»
Θεατρική Διαδρομή & ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου - Φεστιβάλ Επιδαύρου
Ο πολύπειρος Γιώργος Αρμένης (Παφλαγόνας) και ο πρωτοεμφανιζόμενος στην Επίδαυρο Παύλος Χαϊκάλης (Αλλαντοπώλης), πρωταγωνιστές της παράστασης Μπορεί να μην ανήκει στα πλέον δημοφιλή έργα του Αριστοφάνη, είναι όμως το πρώτο που ανέβηκε με το όνομά του -λαμβάνοντας το πρώτο βραβείο στα Λήναια- και εκείνο όπου ο κωμωδιογράφος ολοκληρώνει την περίφημη δυστοπική του παρατήρηση: η νόσος της πολιτικής αντιμετωπίζεται με ομοιοθεραπεία, χορηγώντας στον άρρωστο οργανισμό της πόλης μεγαλύτερη δόση από την αρρώστια του.
Και γιατί όχι; Αρκεί να παρακολουθήσει κάποιος τα σημερινά τηλεπαράθυρα για να δει να επιβάλλονται ο χυδαιότερος του χυδαίου και ο ευτελέστερος του ευτελή. Η διαφορά βέβαια είναι πως ο Αριστοφάνης καταγγέλλει όχι την πολιτική αλλά τα μέσα της, καταλήγοντας πως μόνο με αυτά μπορεί να ανεβεί πια στην εξουσία ο ανατρεπτικός πολιτικός λόγος. Με άλλα λόγια: αν κάποιος θέλει σήμερα να σώσει τη δημοκρατία, ας μην πιστεύει πως μπορεί να το κάνει εκτός «παραθύρων».
Δεν είναι ιδιαίτερα παιγμένη η κωμωδία του Αριστοφάνη, διατηρεί όμως άσφαλτο το κριτήριό της και διεγείρει, ειδικά στις μέρες μας, τη δημοκρατική συνείδηση. Πολλά άλλα βέβαια τα περνάμε κάτω από το χαλί. Ενα από αυτά είναι ότι ο ειρηνιστής Αριστοφάνης εμφανίζεται ιδιαίτερα ελαστικός απέναντι στις δημαγωγικές μεθόδους για τις οποίες καταγγέλλει τους αντιπάλους του. Είπαμε όμως: σε κατάσταση σήψης η δημαγωγία και ο λαϊκισμός αντιμετωπίζονται με τα ίδια μέσα. Οι «Ιππείς» κουβαλούν μέσα τους την καταγγελία και απολογία των μεθόδων τους.
Κούφια επίθεση προς κάθε Παφλαγόνα
Το ότι είναι πολιτική η κωμωδία του Αριστοφάνη είναι αυτονόητο, η πολιτική παρέμβαση εξαρτάται όμως κάθε φορά από το επίπεδο της αγοράς. Στην εποχή μας εύκολο είναι να παραλειφθούν όσα στοιχεία καθιστούν τον αριστοφανικό νου ενοχλητικό και να ξεσπάσει -ή μάλλον να εκτονωθεί- η κατακραυγή σε μια κούφια επίθεση προς κάθε Παφλαγόνα (δηλαδή, περίπου, προς τον κανέναν). Ετσι και εδώ. Σχεδόν σαν κάθε αριστοφανική παράσταση που βλέπουμε στο Φεστιβάλ, και αυτή στοχεύει σε μια «λαϊκή» παράσταση, που θα περιοδεύσει σε τόπους της Ελλάδας επιζητώντας γέλιο και χειροκρότημα. Οι προθέσεις μπορεί να είναι αγαθές, μιλούμε όμως πάντα για παράσταση του συστήματος των δημοτικών θεάτρων, που χρηματοδοτείται από το σύστημα ενός κρατικού Φεστιβάλ και στηρίζεται μεταξύ άλλων από καλλιτέχνες γνωστούς (και) μέσω του τηλεοπτικού συστήματος. Πόση βαρύτητα μπορεί να αποκτήσει ο πολιτικός της λόγος;
Είχα τη χαρά να παρακολουθήσω την παράσταση από τα πάνω διαζώματα, για να ελέγξω ο ίδιος τη «λαϊκότητά» της. Διέκρινα βουβαμάρα στα σημεία όπου ο Νικολαΐδης μπόλιασε τον λόγο του Κ.Χ. Μύρη με ουσιαστικές ποιητικές αναφορές (όπως στη θαυμάσια Παράβαση, με τους καβαφικούς βαρβάρους), ένιωσα γύρω μου σαστιμάρα όταν το προκείμενο αφορούσε την ευθύνη του ίδιου του «δήμου» για την κατάντια της πόλης. Κι όταν άκουσα το πλατύ χειροκρότημα της λαϊκής επιδοκιμασίας, δεν μου φάνηκε αυθεντικό: σαν να εκκινούσε από τηλεοπτικού τύπου τσιτάτα, περιοριζόταν από έναν αέρα συντηρητισμού, το χειρότερο, γυρνούσε πίσω, σε έναν αέρα μπαλκονιού του '81.
Λαμπρές ερμηνείες
Ξαναγυρνάμε επομένως στον χώρο της αισθητικής, όπου τα πράγματα είναι ασφαλώς καλύτερα. Το βάρος πέφτει στους δύο πρωταγωνιστές, στον Παφλαγόνα του πολύπειρου Γιώργου Αρμένη και στον Αλλαντοπώλη του πρωτοεμφανιζόμενου στην επιδαύρια ορχήστρα Παύλου Χαϊκάλη. Στην ερμηνεία του Χαϊκάλη, ο Αγοράκριτος έρχεται από μια Ελλάδα παροπλισμένη, αμαθή και χυδαία, ωστόσο με πηγαία ευγένεια, λεβεντιά και ντομπροσύνη. Χωρίς αμφιβολία ο Χαϊκάλης είναι λαμπρός κωμικός, δυσεύρετος σε κάθε γενιά ηθοποιών.
Ο Αρμένης επιφυλάσσει για τον Παφλαγόνα του τη στολή του πολιτικού θεατρίνου, όπως τη διαφύλαξε η παράδοση του βοντβίλ, του βωβού, της επιθεώρησης. Ενα παρτσακλό υβρίδιο αγοράς και σαλονιού, πολιτικού μπαλκονιού και τηλεοπτικού παραθύρου, με μπαλώματα και καμώματα δήθεν δημοκρατικής νοοτροπίας. Ο τρόπος που έχει ο Αρμένης να αναπηδά ελεύθερα πάνω στον κάθε ρόλο, χαρίζοντάς του κουνική ευδαιμονία και φυσικότητα, πρέπει κάποτε να μελετηθεί ως μέρος της ιθαγενούς υποκριτικής.
Οι δύο δούλοι του Σαμψών Φύτρου και του Θύμιου Κούκιου φέρνουν στον νου αρχέτυπα της κωμικής αντιφωνίας. Πολύ ικανοποιητικός ο Δήμος του Γιάννη Κοτσαρίνη, στην αρχική παραλυμένη εμφάνιση και στη σαββοπουλική αναλαμπή του στο τέλος με τη μορφή του Καραϊσκάκη. Την παράσταση κλέβει και η «αναιδής» Ειρήνη του Μανώλη Θεοδωράκη.
Ενδιαφέρον έχουν οι χορογραφίες του Χρήστου Παπαδόπουλου. Πράγματι οι «Ιππείς» είναι οι χρυσοί γόνοι, νεολαία πολύτιμη και σεβαστή, στην υπηρεσία της πόλης - και στα μάτια του Αριστοφάνη, η τελευταία ελπίδα της. Προβάλλεται κινησιολογικά με λεπτό τρόπο αυτή η θέση, μαζί με μια χαριτωμένη πινελιά στην κίνηση της περικεφαλαίας, που προσθέτει ο Μετζικώφ. Στη μουσική της Αντιγόνης Τσολάκη το κολάζ δημοτικών και σύγχρονων στοιχείων καταλήγει σε μια ειρωνική διαπίστωση για την ανισορροπία της σημερινής κουλτούρας μας.
Δεν είναι παράσταση που διαφέρει ριζικά από άλλες που έχουμε κατά καιρούς δει. Διαθέτει όμως μέτρο, καλούς συντελεστές, ευαισθησία και ευγένεια στην πρόθεσή της να βγάλει τον Αριστοφάνη από τον στίβο του λαϊκισμού. Αρέσει σίγουρα σε πολλούς, φοβάμαι όμως πως δεν ενοχλεί κατά βάθος κανέναν - στάση μάλλον αντίθετη με τις αρχές της αριστοφανικής τέχνης.